Hedel
Hoewel WO2 desastreus was voor Hedel, is er gelukkig nog wel wat archiefmateriaal te vinden, mogelijk dankzij het niet afbranden van het gemeentehuis. Niettemin stond het er in 1945 erbarmelijk bij. Laten we van west naar oost de dijk-tracé's langsgaan.
Na Ammerzoden dat bij de oude dijk / haarweg een grenspaal had met de gemeente Hedel komen we op een huizenloze dijk van Kijk in de pot tot het Dronkaardswiel. Op oud kaartmateriaal is hier ook niets te zien.
Eenmaal op de Molendijk zien we nu nog buitendijkse tuinen die hoorden bij verdwenen dijkhuizen die op de oudste kadastrale kaarten worden aangeduid als huizen van arbeiders. Het fotomateriaal toont echter wel uitbreidingen aan deze huizen evenals vrij staande schuren of stallen. Mogelijk groeiden de arbeidershuizen uit tot keuterijtjes in de 20e eeuw.
Aan de westkant van Hedel is er naast relatief veel overzichtsfoto's veel minder fotomateriaal per huis beschikbaar. Wat er beschikbaar is roept soms ook weer vragen op. Zo is er de naam Molendijk die te maken heeft met de tot 1932 duidelijk aanwezige standerdmolen maar daarnaast was er sprake van een rosmolen en tenslotte zien we bij een bouwvergunningaanvraag door H.Quik uit 1921 dat er een maalderij zou komen. H.Quik gaf als adres molendijk 16 op.
De standerdmolen stond op de plaats van Molendijk 16 nu. De Rosmolen staat zo aangeduid, dat je hem associeert met Molendijk 30. De Maalderij waar in 1921 sprake van is, lijkt in verband te brengen met Molendijk 11, een schuur die nu hoort bij een dakpanhandel. Een foto van ex molenaarsknecht Gijs Dunk die dan molenaar is toont hem op een motor voor een huis dat niet nr 12 of 14 is tenzij er een stevige verbouwing heeft plaatsgevonden. Wat mij betreft kan het ook nr 30 zijn, de rosmolen, die qua plattegrond overeenkomst vertoont met nr 14. Zie de luchtfoto van RWS uit 1935.
Of windmolen, rosmolen en maalderij verschillende eigenaars hadden of juist in één hand waren was mij niet bekend, maar een brochure van Jan Buylinckx hierover is duidelijk. Dat was inderdaad het geval.
Een bezoekje aan het museum in Hedel bleek heel nuttig.
Het dijkvak tussen de Molenstraat en het Blankensteijn is bijzonder geweest door de dichte bebouwing buitendijks. Een bierbrouwerij en scheepswerf waren de reden, dat hier waarschijnlijk ook veel arbeiderswoningen waren voor het benodigde personeel. Het sluiten van de brouwerij en de verwoestingen van WO2 waren vermoedelijk aanleiding tot het saneren van de kleine huisjes die vaak smaller dan 4 meter waren.
Of het huur- dan wel koop-woningen waren weet ik niet, maar huur lijkt me niet onwaarschijnlijk.
Met hulp van vergrootglazen en loupe's puzzelend heb ik een fasering in 3 grove stappen gemaakt, 1910,1935 en nu 2025. Dat houdt de verschillen duidelijk. De realiteit zal veel meer tussenstappen kennen.
Duidelijk is wel, dat dit stukje dijk al in de vroege 19e eeuw een dichte bebouwing kende die pas in 1944 bruut vernietigd werd.
De brouwerij werd gesloopt in 1918, maar ter plaatse van de scheepswerf nam Hofmans het estafette-stokje over. Door de aard van hun werk zijn zij niet alleen op hun bedrijf aan het werk, maar ook veel op karwei elders.
De bouw van de spoorlijn met brug was een forse ingreep, maar tegelijk waarschijnlijk ook een stimulans voor het ontstaan van bedrijvigheid en woningbouw aan de oostkant van Hedel. De oudste kadastrale kaart toont alleen dijkhuizen aan de westkant van het nieuwe wiel, maar als de spoorlijn er ligt verschijnen ze ook aan de oostkant.
De bouw van de brug voor de Rijksweg A2 daarentegen betekende een teruggang van het aantal dijkhuizen, met name bij de Steek moeten romantische dijkhuisliefhebbers een flinke veer laten. In het RAR vinden we geen duidelijke sporen van wat er aan afbraak en vervangende woningbouw is geweest. Eind WO2 wordt de Maasdijk/Uilenburg voorde helft kaalgeschoten en de recente nieuwbouw krijgt moderne huisnummers waarin de relatie tussen oude en nieuwe huizen vervaagt. De prachtige luchtfoto's uit 1935 zijn wel weer een goede bron die vastigheid biedt. Niettemin durf ik niet één op één de nummers 27 tm 37 te koppelen aan de huizen die we zien op de beschikbare foto's.
Voor de perspectieven betekent dat een aantal matig gedocumenteerde huizen.
Het spoorgebeuren heb ik wellicht wat overvloedig weergegeven, maar dat raakt aan een aangeboren belangstelling voor de spoorwegen. De spoor-wegen droegen ook bij aan de dijkhuizen 43 tm 51 aan de maasdijk, gebouwd door spoorwegpersoneel. Bij de overweg is er sprake van dienstwoningen en baan-, sein- en overwegwachters-huisjes. Beeldbepalend voor de dijk is de spoorlijn hoe dan ook.
De steek verdwijnt grotendeels door de aanleg van Rijksweg 2 en de Maasbrug. Er bestaan enkele foto's waarop we huizen (19 en 21) zien die uit de jaren 30 lijken te dateren maar 19 staat er sinds WO2 niet meer en van de bouw zie ik niets in het RAR (bouwvergunningen Maasdijk Hedel) terug. Nr 21 meen ik te herkennen op een foto van Rijtma midden jaren 70. De huizen 19 en 21 keek je vanaf de brug vol op, kennelijk door bouwheer en architect bewust op de brug georiënteerd. Als de brug in 1940 geploft is zien we datzelfde huis (19) met een lager gelegen nieuw huis (21) ernaast.(afb.12) Op topotijdreis staan in 1900 nog huizen die parallel aan de dijk zijn gezet die meer op de spoorbrug uitkeken.
Als de brug in 1937 gereed is moeten we tot 1956 wachten tot hij verschijnt op de topografische kaarten, wellicht is WO2 debet aan de vaagheid rond deze strategisch belangrijke plek. Tussen 1900 en 1956 is er geen actualisering geweest van het topografisch kaartmateriaal bij Hedel. Gemiste kans voor diegenen die topotijdreis graag als een stripboek lezen.
Plattegrond 2 bij het Nieuwe Wiel heeft het noorden rechts om efficiënter van de beeldscherm verhoudingen gebruik te maken.
U vindt de illustraties hier:
https://photos.app.goo.gl/ykGvrWrt4wyCB1oAA
Voor correcties of commentaar, hier reageren of direct op janeric.dilz@gmail.com
groet jed
Hedel, Molendijk, Maasdijk-Uilenburg
Moderator: josdekloe