Rossum Maas- en Waal-dijk

[vergt]

ROSSUM

Rossum is de boeg van de Bommelerwaard die Maas en Waal voor 30 km uit elkaar hield en sinds 1904 wel voor 48 km. Terwijl Heerewaarden nog een uitgesproken natuurlijk ontmoetingspunt is geweest tussen de beide rivieren zoeken ze verder hun eigen weg voor zover de mens dat uitkwam. Brabant gebruikte de Maas om de grens met Gelre concreet te maken en toen Nederland een eenheid was geworden werd het wenselijker de Maas weer ongeveer terug in zijn oude bed te leggen om de eindeloze overstromingen van noordwestelijk Brabant, Den Bosch, Betuwe en Bommelerwaard een halt toe te roepen. Scheiding van de rivieren was de oplossing eind 19e eeuw.
Langs de kleinste der rivieren vinden we veruit de meeste dijkhuizen met de voorkant op het zuiden. Pas met de definitieve scheiding van de Maas en Waal komen er ook buitendijkse huizen langs de Maas die beter kan doorstromen en niet meer zo hoog stijgt.
Een volgende flinke verandering is de toename van wegverkeer die voor Rossum wegaanleg en omleidingen noodzakelijk maakte. De Burgemeester van Randwijckstraat ontlastte de Maasdijk in belangrijke mate voor het verkeer naar Kerkdriel. De van Heemstraweg gaf veel lucht toen die tot en met de eieren-rotonde klaar was. Bij de Manhuisstraat, de Kerkstraat en de kruising Kloosterdijk, Slotselaan was het verkeer verplicht tot stapvoets rijden door de krappe kruisingen. Zo heeft het verkeer ook enige nadelige invloed gehad op de dijkbebouwing die hier en daar moest wijken.
Komende vanuit Kerkdriel hebben we eerste maken met Rome en daar constateer je een volledige wijziging in de bebouwing in de loop van de 19e eeuw. De huisnummers Maasdijk 150-62 zijn momenteel de oudste huizen ter plaatse. De huizen die we op de kadastrale kaart van 1832 vinden en die uit 1853 vallen daarmee niet samen. Vermoedelijk hebben overstromingen in de eerste helft en het midden van de 19e eeuw aanleiding gegeven tot het bouwen van 3 blokken van 3 eenvoudige woninkjes op een verhoging in de teen van de dijk en zijn de meeste oudere huizen opgegeven. Kleinschaligheid was een kenmerk van Rome.
Verderop bij nr 146 begint weer een hele reeks dijkhuizen en daar zijn ook iets grotere bij. Deels is er ter hoogte van de Koningstraat wat onduidelijkheid over de adressen; huizen bij de Koningstraat kunnen een adres aan de dijk hebben maar andersom kan het ook. Bij Koningstraat 31 is er het ronde terrein stampvol met huisjes B377-8. Dit terrein is van de kerk evenals het grotere perceel B392 oostelijk ervan op de oudste kadasterkaart. Een kapelletje en een begraafplaats dringen zich aan mij op maar dat valt buiten het kader van een dijkhuisinventarisatie.
De Koningstraat heeft vroeger volgens topotijdreis west van Maasdijk 146 de dijk op gelopen, maar de luchtfoto van 1935 weerspreekt dit. Aanwonenden bevestigen dat evenmin. Wellicht was er rond 1900 wel een voetpad/stoep maar mensen die dat meegemaakt hebben zijn er niet meer.
Een volgend punt had de grote brand van 1929 kunnen zijn, maar het heeft voor de dijkhuizen voor zover ik kan vaststellen geen definitieve verdwijningen met zich meegebracht; wel de noodzaak tot herstel van 106 en 108 (correcties zijn welkom). Intense wijzigingen zien we bij de kruising Kerkstraat/Maasdijk want daar is de bebouwing fors uitgedund. Aan de dijk en de stoep zijn er 8 opstallen verdwenen en tussen dijk en Tuinstraat ook een handje vol, maar dat waren geen echte dijkhuizen. De Boerenbond, de parlevinker, de schilder en enkele particulieren hebben hun heil elders gezocht. Nu is het een vrij overzichtelijke kruising. Dit soort opmerkingen wijzen op een nogal uitgesproken chauffeurs-visie, maar de ronde hoek van de Boerenbond geflankeerd door een natuurstenen paaltje op een oude foto spreken toch wel voor zich lijkt mij. Voeg daarbij, dat burgemeester van Randwijck een automobilist van het allereerste uur was en zo is misschien wel iets van de voorbereidingen op de komst van de van Heemstraweg en de intense autodichtheid te verklaren.
Ter plaatse van de vroegere openbare school (1954-2005) hebben in de 19e eeuw 2 flinke boerderijen gestaan. Fotomateriaal daarvan heb ik niet gevonden. Afbraakdata zijn mij ook niet bekend en waar betreffende boeren en hun nazaten eventueel verder zijn gegaan met hun bedrijfsvoering is mij ook niet bekend. Dat er in de archieven van de gemeente geen gegevens over zijn doet vermoeden, dat vòòr de invoering de van de bouw en woningwet uit 1902 die sloop mogelijk al had plaatsgevonden.
We zijn inmiddels op een enkele uitzondering na beland op een stuk betrekkelijk rijke dijk met huizen en boerderijen die van een zekere welstand getuigen. Toppunt is na 1911 de villa van de Vries met de kaasmakerij (Maashoeve). We zien in Ach Lieve Tijd dl.7 op p.158 een plaatje van de bouwput daarvoor. Links zien we Maasdijk 10 met dekkleden over een niet geheel intacte kap. De vraag rijst of er hier gebouwd wordt na een brand die de voorganger van de Maashoeve heeft verwoest. Zoekend in Delpher kwam ik niets tegen over een brand in die jaren. Eind WO2 gaat het mis met de Maashoeve en wordt hij na de oorlog ruim half zo groot hersteld. Van nr 10 zijn diverse ontwikkelingsfoto's. Aanvankelijk waren de zijmuren niet gepleisterd en was het bovendeel van het dak in riet uitgevoerd. Tevens ontbraken de 2 kleine dakkapellen. Tegenwoordig is het een uiterst gesoigneerd pand; aanvankelijk nog niet. nr 4 was begin 20e eeuw een rietgedekt huis dat nu een pannedak heeft. Nr 2 is een T-huisje met winkel geweest met de smederij aan de slotse laan erachter. Nu is het een ex-winkelpand van net voor de oorlog.
Voorbij Slotse laan en Kloosterdijk staat links Bistro in Petto dat op de oudste foto's nog een rietgedekte boerderij lijkt. Waaldijk 3 is alleen in zijn huidige opzet bekend en tenslotte de gouden molen in zijn 3e verschijningsvorm sinds de 19e eeuw. In 1912 werd het van een L-vormig complex tot een vierkant met U-dak tot de brand in de jaren 30 toen het smaller en langer en ca 30 graden gedraaid naar het noordwesten werd herbouwd.
Alleen Waalstoep 1 bijna 800 m. verderop is nog een soort dijkhuis met de achtergevel in de teen van de Waaldijk. gr jed

plaatjes:https://photos.app.goo.gl/H4MbXqGoXcyenRzZ9

[vergt]

In aanvulling op het bovenstaande nog een en ander over het dijktracé Doorningstraat-Molenstraat. Bij nader inzien valt dit onder Rossum en niet onder Hurwenen. De desbetreffende plaatjes zijn bereikbaar via de link in het vorige bericht.
Binnenkort zal Hurwenen aan bod komen als de laatste vragen daarover gesteld en hopelijk ook beantwoord zijn.
groet jed