Na het voltooien van de dijkring van de Bommelerwaard dan nu Heerewaarden. Hier scheidde van oorsprong een klei en zandrug Waal en Maas van elkaar, althans met laag water want met hoog water vermengde het water zich en het was vooral de Waal die in de Maas overliep. Vooruitlopend op het plan van Caland sloot men de stroomgaten met de sluis st Andries en lage dammen en tenslotte de beteugelingsdijk net voor 1900 die na voltooiing afsluitdijk werd genoemd.
De laatste tientallen jaren is meestal de Maas de eerste die zijn hoogtepunt bereikt en binnen een week volgt dan de Waal. Doordat de Maas gekanaliseerd en gestuwd is en in Limburg en meer nog tussen Gelderland en Brabant rechtgetrokken is en geflankeerd is van talloze omvangrijke zand- en grind-winningen kan de hoogwatertiming vroeger anders geweest zijn. Feit blijft dat de Rijn een veel verder naar het zuiden reikend stroomgebied heeft dan de Maas zodat enige vertraging in het bereiken van het hoogwaterpunt voor de hand ligt.
Terug naar Heerewaarden. Aan de Maaszijde bleek het dorp ondanks de lage dijken voldoende beschermd tegen het Maaswater. Evacuatieplicht gold daar in 1995 niet. Anders was het aan de kant van de Waal. De waal werd door de afsluitdijk die met de kruin ca 2.50 boven het Waalwater uit stak hoog opgestuwd over de Molendijk, Oude Oven en de Kop, een soort zomerkaden. Wie daar woonde had de Waal in huis, een niet welkome gast die na vertrek veel bagger achterliet. De aanleg van de beteugelingsdijk/afsluitdijk bevrijdde de aanwonenden van de Maas van veel wateroverlast, maar wie erbuiten langs de Waal woonde had er vermoedelijk extra last van. De overheid heeft daar geen tegemoetkomingen gepleegd en bouwen op de nieuwe dijk was niet aan de orde en is het nog steeds niet.
De stafkaartensite Topotijdreis laat zich hier mooi als een stripboek lezen want langs de beteugelingsdijk of afsluitdijk liggen laagten aangeven die er voordien niet waren; kennelijk heeft men het materiaal voor die beteugelingsdijk uit de direkte omgeving weggehaald. Dit verschijnsel zien we ook wel elders langs de waaldijk. Tegenwoordig haalt men het materiaal vaak verderop omdat we over betere transportmiddelen beschikken.
De verbindingen tussen Maas en Waal zijn in verzande vorm nog herkenbaar en de tussenliggende polders zijn -waar nodig- van lage dijken voorzien die niet veel hoger zijn dan een meter of 3 boven de omgeving of 6 tot 7 m + NAP. Voor delen ontbraken deze dijken omdat de geschapen grond hoog genoeg was. Zuidelijk lag de Heerewaardense polder en noordelijk de Kopse polder.
De enige hoge dijk was de afsluitdijk die net voor de vorige eeuwwisseling tot stand werd gebracht. Langs de lage polderdijkjes stonden hier en daar ook huizen, maar het beeld is hier nadrukkelijk anders dan bij de dijkring van de Bommelerwaard zoals we tot nu toe hebben bekeken.
We hebben hierboven vastgesteld, dat Heerewaarden 1 hoge en zware dijk heeft; de Beteugelings- of Afsluit-dijk. Deze is volgens de strenge RWS normen vrij van dijkhuizen gebleven met uitzondering van het Rijksdijkhuis dat pal onder oud fort st Andries stond. Waarschijnlijk een beheerderswoning van waaruit het dijkonderhoud werd geregeld. Dit dijkhuis staat met betrekkelijke koeienletters op de stafkaart van 1967. (topotijdreis) Het dateerde van 1948 en verving een ouder huis op die plek dat ruimte moest laten aan de aan te leggen van Heemstraweg. De dienstwoningen bij de oude en nieuwe sluis van st Andries liggen op de hoogte van dijkhuizen op een voor de RWS aanvaardbare positie.
Wat er verder in Heerwaarden aan "dijkhuizen" te vinden is staat langs dijken van geringe hoogte en daardoor voelt het een beetje als spijkers op laagwater zoeken. Jazeker, er bestaat een Huizendijk in Heerewaarden, maar het reliëf is daar weinig indrukwekkend. Langs de Molendijk naast de molenromp staan ook huizen, maar een bewoner die ik vroeg of hij het gevoel had in een dijkhuis te wonen ontkende dit.
Het centrum van Heerewaarden ligt op een vermoedelijk grotendeels natuurlijke hoogte die nog wat verder uitgebreid en opgehoogd is en langs de rand ervan liggen soms huizen met een uitgesproken reliëf in het perceel. Ze lijken op dijkhuizen, maar liggen langs een straat. Kortom we hebben net als bij Zaltbommel te maken met huizen die aanleiding geven tot eindeloze discussies over het zuivere dijkhuis-karakter.
Laat hiermee de betrekkelijkheid van de dijkhuisinventarisatie te Heerewaarden vastgesteld zijn.
Een laatste complicatie bij Heerewaarden vormen de zand- en klei-winningen van de vele steenfabrieken die het dorp rijk was. Waar deze plaatsvonden is mij niet bekend. Wel is de bodemhoogte grillig te noemen en daar waar de Waal in de Maas kon overlopen is het niet altijd consequent laag gebied.
Nu ik Heerewaarden heb afgedaan als "arm aan dijkhuizen" betekent dat niet dat het in mijn ogen een on-interessant dorp is, zeker niet! Het is een voor mens, dier en plant interessante biotoop en het loont de moeite zowel fiets als auto in te ruilen voor de benenwagen die je langs tal van interessante hoekjes kan voeren die van bewegwijzering zijn voorzien en die je nu eens met de wereld van de steenbakkers, dan met die van de vissers en de 80jarige oorlog in contact brengen. Zelfs de boer ploegt er ter voortbestaan.
Met dank aan Theo Kleijn en Loesjean v Krieken en nog enkele anderen die via FB meewerkten.
link naar de plaatjes:
https://photos.app.goo.gl/KfoyFucQP158wCo2A
Heerewaarden, de dijkhuizen?
Moderator: josdekloe